Παρουσίαση του βιβλίου “Η ΙΙΙη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία”.

Στο πλαίσιο της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 7η Μαϊου 2026, στην αίθουσα “ Αλέξανδρος Κοτζιάς” της ΔΕΘ , η παρουσίαση του βιβλίου “Η ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία. Από τη Μέση Ανατολή στο Ρίμινι και στην Αθήνα (1944)”, του ιστορικού ερευνητή Χρίστου Ε.Κ. Τάρταρη, με ομιλητές τους κ.Ιωάννη Κόντη, Υποστράτηγο ε.α, κ.Νίκο Παυλίδη, Ιστορικό-Αρχαιολόγο και τον συγγραφέα.

Ο κ.Ιωάννης Κόντης κατά την εισήγησή του εστίασε στο πολυσχιδές και πλούσιο συγγραφικό έργο του συγγραφέα και στην πολυεπίπεδη πνευματική του καλλιέργεια. Αφού παρουσίασε την συγγραφική δομή του βιβλίου, αναφέρθηκε στους λόγους που επέβαλαν την συγκρότηση της ΙΙΙης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας, στην προετοιμασία της για δράση στην Ιταλία, στην συμμετοχή της κατά την απελευθέρωση του Ρίμινι και στα Δεκεμβριανά, μετά την επιστροφή της στην Ελλάδα. (το κείμενο της εισήγησης ακολουθεί).

Ο κ.Νίκος Παυλίδης στη εισήγησή του αναφέρθηκε στις διεργασίες συγκρότησης της Ταξιαρχίας, στην απόβασή της στην Ιταλία, στις επιχειρήσεις προς την Γοτθική Γραμμή και τελικά εστίασε στην συμμετοχή της στα Δεκεμβριανά και στα δεινά που προκαλούν στην Πατρίδα οι πολιτικές διαμάχες.

Ακολούθησε, όπως συνηθίζεται, συζήτηση μεταξύ των παρισταμένων.

Εισήγηση Ιωάννη Κόντη κατά την παρουσίαση του βιβλίου.

Αγαπητοί μου, Κυρίες και Κύριοι

Εκλεκτοί Προσκεκλημένοι

Εν πρώτοις, επιθυμώ να ευχαριστήσω τον φίλο εκδότη Γιάννη Κουριαννίδη για την ευγενική πρόσκλησή του να συμμετάσχω ως ένας εκ των ομιλητών στη σημερινή παρουσίαση του εξαιρετικού έργου του Καθηγητού Χρίστου Τάρταρη, με τίτλο «Η ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία. Από τη Μέση Ανατολή στο Ρίμινι και στην Αθήνα (1944)». Η πρόσκληση αυτή αποτελεί για εμένα ιδιαίτερη τιμή και χαρά.

Περνώ αμέσως στην εισήγησή μου, την οποία θα επιχειρήσω να διατηρήσω λακωνική και περιεκτική, προκειμένου να μην καταχραστώ τον χρόνο σας.

Θα αναφερθώ, καταρχάς, επιγραμματικά στη σκιαγράφηση του συγγραφέα Καθηγητού Χρίστου Τάρταρη. Ο συγγραφέας του βιβλίου, διαθέτοντας την απαιτούμενη υψηλού επιπέδου ακαδημαϊκή κατάρτιση —είναι πτυχιούχος Φυσικός του ΕΚΠΑ και διδάκτωρ του ΑΠΘ στον τομέα της Διδακτικής της Βιολογίας του Περιβάλλοντος— υπηρέτησε επί σειρά ετών ως καθηγητής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Παράλληλα, αναπτύσσει πολυσχιδές και πλούσιο συγγραφικό έργο, το οποίο περιλαμβάνει επιστημονικά βιβλία, μεταφράσεις, λογοτεχνικά έργα και συμμετοχή σε σεμινάρια, ενώ έχει συμβάλει και σε συλλογικές εκδόσεις, όπως η έκδοση για την Εθνεγερσία του 1821 από το International Hellenic Association.

Η συνεχής και πολυεπίπεδη πνευματική του καλλιέργεια, το ήθος που τον διακρίνει, η διαύγεια της σκέψης του και η ισχυρή κριτική του ικανότητα, σε συνδυασμό με την πολυετή ενασχόλησή του με τη μελέτη και συγγραφή της νεότερης ελληνικής ιστορίας, έχουν αποδώσει σημαντικό έργο, το οποίο απευθύνεται τόσο στο ευρύ αναγνωστικό κοινό όσο και στους ειδικούς μελετητές της ιστορίας. Τα έργα του έχουν τύχει ιδιαιτέρως θετικών κρίσεων, γεγονός που αποδεικνύει την ικανότητά του στην τεκμηριωμένη αφήγηση και ανάλυση ιστορικών γεγονότων, με τελικό σκοπό την ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας.

Κατόπιν των ανωτέρω, προκύπτει ότι ο συγγραφέας διαθέτει στέρεη και τεκμηριωμένη γνώση του αντικειμένου που πραγματεύεται στο παρόν έργο. Από τη μελέτη του βιβλίου καθίσταται σαφές, πέραν πάσης αμφιβολίας, ότι έχει μελετήσει εις βάθος το θέμα, έχει διεισδύσει σε όλες τις επιμέρους πτυχές του, έχει διερευνήσει επαρκώς τα ιστορικά δεδομένα και έχει αξιοποιήσει με επιτυχία το σχετικό υλικό, στηριζόμενος σε εκτενή και έγκριτη βιβλιογραφία. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο υψηλής επιστημονικής αξίας, το οποίο προσφέρει ουσιαστική γνώση και αποτελεί πολύτιμο πνευματικό εφόδιο για τον αναγνώστη.

Η γλώσσα του βιβλίου είναι η καθιερωμένη νεοελληνική, απολύτως κατανοητή, ενώ η γραφή ακολουθεί το μονοτονικό σύστημα. Ο συγγραφέας αποδίδει με σαφήνεια και ακρίβεια τα νοήματα που επιδιώκει να εκφράσει, χωρίς εκφραστικές υπερβολές ή ασάφειες, ενώ δεν παρατηρούνται ουσιώδη γραμματικά ή συντακτικά σφάλματα.

Θα αναφερθώ, στη συνέχεια, συνοπτικά στη συγγραφική δομή του βιβλίου. Πρόκειται για ένα εκτενές πόνημα 617 σελίδων, το οποίο αποτελεί βελτιωμένη και εμπλουτισμένη μορφή προγενέστερου έργου του συγγραφέα με τίτλο «Η Μάχη του Ρίμινι». Η παρούσα έκδοση είναι αφιερωμένη στη συμπλήρωση 80 ετών από την ίδρυση της ένδοξης ΙΙΙ Ελληνικής Ταξιαρχίας.

Το κείμενο συνοδεύεται από πλούσιο φωτογραφικό υλικό και χάρτες, οι οποίοι αφενός ενισχύουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη και αφετέρου συμβάλλουν στην πληρέστερη κατανόηση των περιγραφόμενων γεγονότων. Το έργο αποτελείται από προοίμιο, εισαγωγή και έξι κεφάλαια, με τίτλους: «Η Συγκρότηση της ΙΙΙ Ελληνικής Ταξιαρχίας», «Τα γεγονότα στην Ιταλία», «Η πόλις του Ρίμινι», «Πορεία προς τη δόξα του Ρίμινι», «Από τη δόξα του Ρίμινι στην τραγωδία των Δεκεμβριανών» και «Επετειακοί εορτασμοί». Ακολουθούν ο επίλογος και η εκτενής βιβλιογραφία.

Επιπροσθέτως, παρατίθενται πολυάριθμες ηλεκτρονικές πηγές, καθώς και παράρτημα με σημαντικό τεκμηριωτικό υλικό, όπως βιογραφικά στοιχεία πρωταγωνιστών, ιστορικά έγγραφα και καταγραφές απωλειών.

Αφού παρουσίασα τα τυπικά αυτά στοιχεία, περνώ στην ανάλυση του κυρίως περιεχομένου του έργου. Το βιβλίο αρχίζει με μία κατατοπιστική και συγχρόνως περιεκτική εισαγωγή και συνεχίζει με την παρουσίαση των γεγονότων που οδήγησαν στη συγκρότηση της ΙΙΙ Ελληνικής Ταξιαρχίας στη Μέση Ανατολή. Στο σημείο αυτό, παρατίθεται λεπτομερής αναφορά στα γεγονότα που προηγήθηκαν, καθώς και εκτενής περιγραφή της συγκρότησης των Ι και ΙΙ Ελληνικών Ταξιαρχιών.

Η ιδιαιτέρως δυσχερής και προβληματική κατάσταση που επικρατούσε στον Ελληνικό Στρατό της Μέσης Ανατολής κατά την περίοδο εκείνη, αποδίδεται χαρακτηριστικά με τη λέξη «τρελοκομείο» από τον Τσακαλώτο, ενώ ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος καταγράφει στο ημερολόγιό του την 6η Απριλίου ως «ημέρα γενικού χάους». Ο Στόλος στην Αλεξάνδρεια στασίασε, αξιωματικοί τέθηκαν υπό περιορισμό και η διοίκηση περιήλθε σε πρόσωπα προσκείμενα σε κομμουνιστικές οργανώσεις, γεγονός που επιδείνωσε περαιτέρω την ήδη τεταμένη κατάσταση.

Οι τότε πρωθυπουργοί, Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ακολούθως Σοφοκλής Βενιζέλος, δεν κατόρθωσαν να αποκαταστήσουν την τάξη. Στις 26 Απριλίου 1944 την πρωθυπουργία ανέλαβε ο Γεώργιος Παπανδρέου, υπό την ηγεσία του οποίου, και με τη στήριξη των Βρετανών, επιχειρήθηκε η δημιουργία ενός απολύτως πειθαρχημένου και αξιόμαχου στρατιωτικού σχηματισμού, απαλλαγμένου από εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Στο σημείο αυτό, ο συγγραφέας παραθέτει εκτενείς και ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσες πληροφορίες, συνοδευόμενες από εύστοχα σχόλια και τεκμηριωμένα συμπεράσματα, αναφορικά με τις οργανώσεις που δραστηριοποιήθηκαν στη Μέση Ανατολή, όπως ο Ελληνικός Απελευθερωτικός Σύνδεσμος (ΕΑΣ) και η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ).

Επισημαίνεται, μάλιστα, ότι εάν δεν είχαν προηγηθεί τα κινήματα του 1943 στις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις της Μέσης Ανατολής, θα ήταν δυνατή η συγκρότηση μιας πλήρους Ελληνικής Μεραρχίας —ενδεχομένως ακόμη και Σώματος Στρατού— η οποία θα μπορούσε να συμμετάσχει στην απόβαση της Σικελίας ως αντιπροσωπευτικό ελληνικό στρατιωτικό τμήμα, συμβάλλοντας στην ενίσχυση του διεθνούς κύρους της χώρας. Πρόκειται, αναμφίβολα, για μία σημαντική ιστορική ευκαιρία που δεν αξιοποιήθηκε.

Η ΙΙΙ Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία (Ρίμινι) συγκροτήθηκε κατά το χρονικό διάστημα από 11 έως 18 Ιουνίου 1944 στη Μέση Ανατολή, στο στρατόπεδο Ινσαρίγιε του Λιβάνου, αριθμώντας 3.377 άνδρες, εκ των οποίων 205 ήταν αξιωματικοί. Η συγκρότησή της πραγματοποιήθηκε μετά τη διάλυση των μονάδων που είχαν στασιάσει τον Απρίλιο του 1944 και ουσιαστικά προήλθε από τα υπολείμματα των Ι και ΙΙ Ταξιαρχιών, στελεχωμένη όμως με επιλεγμένους αξιωματικούς και οπλίτες.

Τη διοίκηση της Ταξιαρχίας ανέλαβε ο Συνταγματάρχης Θρασύβουλος Τσακαλώτος, αξιωματικός με αποδεδειγμένη στρατιωτική επάρκεια και πλούσια εμπειρία. Κατόπιν εντατικής εκπαίδευσης και συνεχών επιθεωρήσεων από την ελληνική και τη βρετανική στρατιωτική ηγεσία, η Ταξιαρχία εντάχθηκε επιχειρησιακά στην 8η Βρετανική Στρατιά υπό τον στρατηγό Bernard Montgomery. Τα γεγονότα αυτά αναλύονται διεξοδικά στις πρώτες εκατόν δώδεκα σελίδες του έργου.

Οι επόμενες διακόσιες τριάντα σελίδες αφιερώνονται στην αναλυτική παρουσίαση των γεγονότων στην Ιταλία. Η αφήγηση ξεκινά με την απόβαση των Συμμάχων, περιλαμβάνει αναφορές σε ενδεχόμενη συνεργασία με την ιταλική Μαφία, καθώς και στην επιχείρηση παραπλάνησης «Κιμάς», και συνεχίζει με την περιγραφή των πολιτικών και στρατιωτικών εξελίξεων που οδήγησαν στην πτώση του Μουσολίνι.

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην κατάληψη της Σικελίας, στις διαπραγματεύσεις της Ιταλικής Κυβέρνησης με τους Συμμάχους, καθώς και στη δραματική μεταβολή του πολιτικού σκηνικού με την αποχώρηση της Ιταλίας από τον Άξονα. Ακολουθούν συγκλονιστικά γεγονότα, όπως η διάλυση του ιταλικού κράτους, η φυγή της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας και ο αφοπλισμός του ιταλικού στρατού.

Ο συγγραφέας παραθέτει πλήθος στοιχείων για τις δραματικές συνέπειες των εξελίξεων αυτών, όπως η αιχμαλωσία εκατοντάδων χιλιάδων Ιταλών στρατιωτών και η μεταφορά τους σε γερμανικά στρατόπεδα. Παράλληλα, αναδεικνύει τη βίαιη γερμανική επέμβαση, την απελευθέρωση του Μουσολίνι από γερμανικές δυνάμεις και τη δημιουργία της Ιταλικής Κοινωνικής Δημοκρατίας (RSI), ενός καθεστώτος πλήρως εξαρτημένου από τη ναζιστική Γερμανία.

Η αφήγηση εμπλουτίζεται με αναφορές σε σημαντικά πολεμικά γεγονότα, όπως η μάχη του Μόντε Κασίνο, καθώς και με περιγραφές της προέλασης των Συμμάχων και της εισόδου τους στη Ρώμη. Παράλληλα, δεν παραλείπεται η αναφορά σε σκοτεινές πτυχές της περιόδου, όπως οι βιαιοπραγίες σε βάρος του άμαχου πληθυσμού.

Ακολουθεί εκτενής και ιδιαίτερα γλαφυρή περιγραφή της πόλης του Ρίμινι, η οποία λειτουργεί ως μία ανάπαυλα από τη σκληρότητα των πολεμικών γεγονότων και προσδίδει μία πιο ανθρώπινη διάσταση στο έργο.

Στη συνέχεια, ο συγγραφέας παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο τα γεγονότα που οδήγησαν στη συμμετοχή της Ταξιαρχίας στις επιχειρήσεις της Γοτθικής Γραμμής και στην απελευθέρωση του Ρίμινι. Περιγράφεται η προετοιμασία των ανδρών, η μεταφορά τους στην Ιταλία, καθώς και η ένταξή τους σε συμμαχικούς σχηματισμούς.

Η επιχειρησιακή δράση της Ταξιαρχίας αποδίδεται με σαφήνεια και ακρίβεια, ενώ επισημαίνονται τόσο οι επιτυχίες όσο και οι σημαντικές απώλειες που υπέστη. Η συμβολή της αναγνωρίστηκε επίσημα από τους Συμμάχους, γεγονός που καταδεικνύει το υψηλό επίπεδο της μαχητικής της ικανότητας.

Την 7η Σεπτεμβρίου δόθηκε διαταγή στην Ταξιαρχία να αντικαταστήσει την 3η Καναδική Ταξιαρχία στη γραμμή του πυρός, βορειοδυτικώς της πόλεως Κατόλικα. Στο σημείο αυτό, θα περιοριστώ, προς οικονομία χρόνου, σε μία συνοπτική αναφορά, προβαίνοντας σε ένα χρονικό άλμα έως το πέρας των επιχειρήσεων της Ταξιαρχίας.

Την 21η Σεπτεμβρίου 1944 και ώρα 09:00 υπεγράφη το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης του Ρίμινι από τριμελή επιτροπή πολιτών προς τον Διοικητή Λόχου του 3ου Τάγματος, Λοχαγό Αποστολάκη, κατόπιν δεκαπενθήμερου σκληρού αγώνα της Ταξιαρχίας. Στη συνέχεια, παρατίθενται λεπτομερώς τα συγχαρητήρια τηλεγραφήματα που απεστάλησαν από ανώτατους στρατιωτικούς και πολιτικούς παράγοντες, αναγνωρίζοντας τη συμβολή της ελληνικής δύναμης.

Ακολουθεί η καταγραφή των απωλειών, επί της οποίας δεν θα επεκταθώ, προς αποφυγήν επιμήκυνσης της παρούσας εισήγησης. Έπεται η επιχείρηση διάβασης του ποταμού Ρουβίκωνα από το 1ο Τάγμα της Ταξιαρχίας, ενώ τα λοιπά δύο Τάγματα δεν συμμετείχαν περαιτέρω, λόγω αναβολής των επιχειρήσεων εξαιτίας παρατεταμένων και έντονων βροχοπτώσεων.

Στις 19 Οκτωβρίου η Ταξιαρχία συγκεντρώθηκε στην πόλη Τζέζι, όπου την ίδια ημέρα τελέστηκε επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των πεσόντων, παρουσία των ανωτάτων διοικητών των Συμμαχικών Δυνάμεων. Η τελετή αυτή αποτέλεσε ύψιστη τιμή για τη θυσία των Ελλήνων στρατιωτών. Η Ταξιαρχία επέστρεψε στην Ελλάδα ατμοπλοϊκώς την 9η Νοεμβρίου 1944.

Ακολουθεί η γλαφυρή και λεπτομερής εξιστόρηση της συμμετοχής της Ταξιαρχίας στην τραγωδία των Δεκεμβριανών, η οποία εκτείνεται σε πενήντα τρεις σελίδες. Επί του κεφαλαίου αυτού δεν θα επεκταθώ, προς εξοικονόμηση χρόνου.

Έπονται σαράντα επτά σελίδες αφιερωμένες στην περιγραφή των εορταστικών εκδηλώσεων που πραγματοποιήθηκαν προς απόδοση των οφειλομένων τιμών και διακρίσεων στην ένδοξη ΙΙΙ Ελληνική Ταξιαρχία.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με έναν σύντομο αλλά περιεκτικό επίλογο, καθώς και με την παράθεση εκτενούς και έγκριτης βιβλιογραφίας, ελληνικής και ξένης, εκτάσεως δεκατεσσάρων σελίδων, επί της οποίας εδράζεται η συγγραφική τεκμηρίωση του έργου.

Το πόνημα συμπληρώνεται, όπως ήδη αναφέρθηκε, με παράρτημα που περιλαμβάνει συνοπτικά βιογραφικά των βασικών πρωταγωνιστών, συμβάλλοντας στην πληρέστερη κατανόηση των ιστορικών γεγονότων.

Συμπερασματικώς, δύναμαι να επισημάνω τα ακόλουθα:

Σχετικά με τον συγγραφέα: Θεωρώ ότι ο συγγραφέας επέτυχε πλήρως τον σκοπό του, ήτοι την ανάδειξη και τον φωτισμό, με τεκμηριωμένο και διεισδυτικό τρόπο, όλων των πτυχών της ιστορικής πορείας της ΙΙΙ Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας, από τη συγκρότησή της έως τη διάλυσή της. Μέσω της αξιοποίησης πρωτογενών πηγών και τεκμηριωμένων στοιχείων, τα οποία δεν επιδέχονται αμφισβήτηση, καθώς και μέσω της παράθεσης προσωπικών μαρτυριών αυτοπτών μαρτύρων και συμμετεχόντων, το έργο αποκτά ιδιαίτερη ζωντάνια, αμεσότητα και ιστορική αξιοπιστία.

Ο συγγραφέας αποδεικνύει ότι διαθέτει, τόσο τη φιλολογική αρτιότητα όσο και την επιστημονική επάρκεια που απαιτείται για τη σύνθεση ενός τέτοιου έργου. Η ικανότητά του να διατυπώνει με σαφήνεια και πληρότητα τις θέσεις του, καθώς και να αποδίδει με ισορροπία και αντικειμενικότητα τα ιστορικά γεγονότα, καθιστούν το έργο του αξιόλογο και αξιόπιστο. Το σύνολο του έργου του διακρίνεται από νηφαλιότητα, ευθυκρισία και πνευματική καθαρότητα.

Σχετικά με το βιβλίο: Η μελέτη του παρόντος έργου με ικανοποίησε απολύτως, καθώς μου προσέφερε πλήθος γνώσεων και πληροφοριών, πολλές εκ των οποίων δεν ήταν ευρέως γνωστές, παρά το γεγονός ότι διέθετα ήδη σχετική εξοικείωση με το θέμα. Πιστεύω ακράδαντα ότι επιστημονικά πονήματα όπως το παρόν συμβάλλουν ουσιωδώς στη μελέτη, την κατανόηση και την ανάδειξη της εθνικής μας ιστορίας, ενισχύοντας συγχρόνως την ιστορική συνείδηση και την αυτογνωσία μας.

Το βιβλίο δύναται να αποτελέσει σημείο αναφοράς για μελλοντικούς ερευνητές και συγγραφείς συναφών θεμάτων, ενώ η αξία του δεν εξαντλείται σε μία απλή ανάγνωση, αλλά διατηρεί διαχρονική σημασία και χρησιμότητα.

Σχετικά με τον εκδότη: Επιθυμώ να συγχαρώ θερμώς τον φίλο εκδότη Γιάννη Κουριαννίδη, ο οποίος, επί σειρά ετών, επιτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό έργο, προωθώντας εκδόσεις που αναδεικνύουν την ιστορική πορεία της πατρίδας μας και φωτίζουν εμβληματικές προσωπικότητες του ελληνισμού. Η συμβολή του στην πνευματική καλλιέργεια και την ιστορική παιδεία του αναγνωστικού κοινού είναι αξιέπαινη και ουσιαστική.

Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι η παρούσα εισήγηση δεν δύναται να καλύψει το σύνολο του πλούτου του έργου, καθώς περιορίστηκα αναγκαστικά σε μία συνοπτική παρουσίαση των βασικών σημείων. Τα επιμέρους στοιχεία και οι λεπτομέρειες αναδεικνύονται πληρέστερα μέσα από την προσωπική μελέτη του βιβλίου.

Συγχαίρω θερμά τον συγγραφέα Καθηγητή Χρίστο Τάρταρη για το εξαίρετο αυτό πόνημα και συνιστώ ανεπιφύλακτα τη μελέτη και τη διάδοσή του, καθότι το κρίνω εξαιρετικά ωφέλιμο και σημαντικό.

Σας ευχαριστώ θερμά για την προσοχή σας.

Θεσσαλονίκη, 07 Μαΐου 2026
Κόντης Αθ. Ιωάννης
Υποστράτηγος ε.α.

***

***