Ο Αγώνας της ελληνικής ανεξαρτησίας και η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων.

(της Φωτεινής Βελέντζα – Κουϊμιτζή **)

Ποιό ήταν το ευρύτερο ιστορικό και πολιτικο-κοινωνικό πλαίσιο της Ευρώπης στις αρχές του 19^ου αιώνα; Ποιοί ήταν οι ανταγωνισμοί μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων και ποιές οι διακυμάνσεις των συμφερόντων τους; Πώς διαμορφωνόταν η στάση καθεμίας από τις Μεγάλες Δυνάμεις έναντι του ζητήματος της Ελλάδος;

Σε αυτά τα ερωτήματα απαντά συνοπτικά το ακόλουθο άρθρο, παρουσιάζοντας τη συναρπαστική διπλωματική ιστορία και τις ευτυχείς συγκυρίες που οδήγησαν τελικά στην ίδρυση του ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους.

1. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο

Ο 19^ος αιώνας ήταν ο αιώνας των επαναστάσεων. Στην Ευρώπη, τα κηρύγματα του Διαφωτισμού και οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης ανέδειξαν την αστική τάξη, γέννησαν εθνικά κινήματα και πυροδότησαν κοινωνικές εξεγέρσεις. Η Ευρώπη του παλαιού καθεστώτος των φεουδαρχών και των μεγάλων πολυεθνικών αυτοκρατοριών, μετασχηματιζόταν σε Ευρώπη των εθνών-κρατών¹.

Η ελληνική επανάσταση από τον Οθωμανικό ζυγό, ήταν εθνική και όχι κοινωνική. Οι Μεγάλες Δυνάμεις ωστόσο, προσηλωμένες στη διατήρηση του παλαιού καθεστώτος και τρομοκρατημένες από την μεταδοτικότητα των επαναστάσεων, καταδίκασαν από κοινού και έντονα την ελληνική επανάσταση. Παράλληλα, προστάτευαν την οθωμανική αυτοκρατορία, τον «Μεγάλο ασθενή». Μία ενδεχόμενη κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας θα αναζωπύρωνε το Ανατολικό Ζήτημα και θα προσέθετε νέο πεδίο αντιπαραθέσεων στον υφιστάμενο ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων.

Την ενότητα στην αντιμετώπιση της Ελληνικής Επανάστασης διέσπασαν συνιστώσες όπως οι επιτυχίες του αγώνα, οι ιδέες του φιλελευθερισμού στην ηγεσία της Αγγλίας, η Ρωσοτουρκική αντιπαλότητα και οι πρωτοβουλίες ανταγωνιστικών συμφερόντων των δυνάμεων. Αυτά τα δεδομένα οδήγησαν σταδιακά, στην αρχικά απρόβλεπτη συνισταμένη της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους.

2. Η Ευρώπη των Μεγάλων Δυνάμεων

Οι Μεγάλες Δυνάμεις, Ρωσία, Αυστρία, Αγγλία και Πρωσία αφού νίκησαν τον Ναπολέοντα, εγκαινίασαν το σύστημα των συνεδρίων, την άσκηση δηλαδή διπλωματίας μέσω των διασκέψεων. Σκοποί τους ήταν: α) η από κοινού αντιμετώπιση κρίσεων και επαναστατικών εξεγέρσεων εναντίον της ‘Νομιμότητας’ της καθεστηκυίας πολιτικής και κοινωνικής τάξης (του status quo), β) η διατήρηση των ισορροπιών μεταξύ των δυνάμεων και γ) η διασφάλιση της ειρήνης².

Το 1815 πραγματοποιήθηκε το Συνέδριο της Βιέννης, υπό την προεδρία του Αυστριακού καγκελαρίου Μέττερνιχ, με συμμετοχή πλήθους ηγετών της Ευρώπης. Εκεί αναδιαμορφώθηκε ο ευρωπαϊκός χάρτης και θεμελιώθηκε η ευρωπαϊκή διπλωματία του επόμενου αιώνα². Ακολούθησε η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας (European Concert), ενός ομίλου των πέντε ισχυρών (Ρωσσία, Αυστρία, Πρωσία, Αγγλία, και Γαλλία) που θα αντιμετώπιζαν από κοινού τα προβλήματα³.

Όμως, πέραν των κοινών κινδύνων και στόχων, οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αποκλίνοντα συμφέροντα, χωριστή εξωτερική πολιτική και διαφορές, πολιτικές και ιδεολογικές. Στο πλαίσιο αυτό, στο παιχνίδι των ισορροπιών ισχύος και επιρροής, οι τρείς καθαρά απολυταρχικές δυνάμεις Ρωσσία, Αυστρία και Πρωσία σχημάτισαν την Ιερά Συμμαχία, η οποία εστίαζε στην καταστολή μελλοντικών επαναστάσεων. Η Αγγλία μη ενστερνιζόμενη τις αρχές τους, υπέγραψε μαζί τους μία παράλληλη Συνθήκη, της Τετραπλής Συμμαχίας η οποία καθιέρωνε την σύγκληση Συνεδρίων. Οι τέσσερις δυνάμεις από το πρώτο Συνέδριο στο Αίξ-λα-Σαπέλ το 1815, προσκάλεσαν και την μεταναπολεόντεια ηττημένη Γαλλία. Αντικείμενο αυτού του συνεδρίου όπως και του συνεδρίου στο Τροπάου το 1820, ήταν οι επαναστάσεις στις Ισπανικές αποικίες της Νοτίου Αμερικής, στην Ισπανία, Πορτογαλία και το Βασίλειο των δύο Σικελιών. Η Αγγλία απέρριπτε τις εσωτερικές επεμβάσεις, ενώ η Αυστρία η πλέον απειλούμενη από εξεγέρσεις, επέμενε στην ένοπλη καταστολή. Όμως, η ενδημική⁴ επαναστατική φλόγα έφερνε νέες εξεγέρσεις στην Ευρώπη (στην Πορτογαλία, των Καρμπονάρων στη Νάπολη, φοιτητών στη Γερμανία, στρατού στην Ισπανία). Στο Συνέδριο του Λάιμπαχ το 1821, αποφασίστηκε η ένοπλη καταστολή του ιταλικού κινήματος³.

3. Καθολική αποδοκιμασία της Ελληνικής Επανάστασης

Μέσα στο έντονα αντιεπαναστατικό κλίμα του συνεδρίου του Λάιμπαχ, έφθασε η είδηση του ελληνικού κινήματος στη Μολδοβλαχία . Ο χρονισμός δεν ήταν ευνοϊκός για το ελληνικό εγχείρημα και προκάλεσε οξεία διπλωματική αντιπαράθεση⁵. Ο Καποδίστριας, υπουργός εξωτερικών της Ρωσσίας προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει για τον εθνικό χαρακτήρα της εξέγερσης που ήταν διαφορετικός από τα λοιπά κοινωνικά κινήματα συνταγματικών ελευθεριών. Ο Μέτερνιχ όμως, ορθώς κρίνοντας την ελληνική επανάσταση ως την πλέον απειλητική για τα διακυβεύματα της Αυστρίας, την καταδίκασε έντονα. Ο τσάρος Αλέξανδρος, προστάτης των ορθοδόξων και εχθρός του σουλτάνου, θα αναμενόταν να δράσει ως φυσικός υποστηρικτής της επανάστασης. Όμως, μακριά από την επιρροή του αντιμωαμεθανικού ρωσσικού κλήρου και στρατού, όντας παράλληλα εμπνευστής της Ιεράς Συμμαχίας και υπέρμαχος των στρατιωτικών επεμβάσεων, υπέκυψε στην πίεση και χειραγώγηση του Μέτερνιχ και συνομολόγησε την αποκήρυξη της ελληνικής επανάστασης⁶. Αυτή αντιμετωπίστηκε ως εσωτερικό θέμα της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που ευκταίο ήταν να επιλυθεί εσωτερικά. Κανένας δεν επιθυμούσε αναζωπύρωση του Ανατολικού Ζητήματος. Μετά δε από μία ενδεχόμενη κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, η διαχείριση των απέραντων εδαφών της θα όξυνε περαιτέρω τα ανταγωνιστικά συμφέροντα των δυνάμεων⁷.

Οι Αυστρία και Αγγλία αν και αποκλίνουσες μεταξύ τους, χάριν του κοινού συμφέροντος για αποτροπή ενός Ρωσσο-τουρκικού πολέμου που θα ενίσχυε την Ρωσσία, άσκησαν πίεση στον Τσάρο για ουδετερότητα. Ως αποτέλεσμα, στο συνέδριο της Βερόνας το 1822 η αποδοκιμασία της επανάστασης ήταν καθολική⁸.

4. Αλλαγή στη στάση της Αγγλίας με τον Κάνινγκ – Αγγλο-ρωσσικός ανταγωνισμός

Ο νέος υπουργός εξωτερικών Κάνινγκ με την εμπειρία της διοίκησης των Ινδιών και σταθερός στην προάσπιση των Βρετανικών συμφερόντων, ανέγνωσε το ελληνικό ζήτημα υπό το φιλελεύθερο πρίσμα της δυναμικής του εμπορίου και του βιομηχανικού κεφαλαίου⁸. Ως αποτέλεσμα, η επιρροή του Μέτερνιχ υποχώρησε και το δόγμα της διατήρησης της ακεραιότητας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας αναθεωρήθηκε. Οι επιτυχίες των Ελλήνων (η καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια το 1822) η επιθυμία εκπροσώπων του αγώνα να προσεγγίσουν την Αγγλία (Μαυροκορδάτος) και το ενδεχόμενο αλλαγής της Ρωσσικής πολιτικής, οδήγησαν τον Κάνινγκ σε νέα κατεύθυνση⁹. Διαμήνυσε στην Πύλη να φέρεται με δικαιοσύνη στους χριστιανούς και αναγνώρισε τα ελληνικά πλοία ως εμπόλεμα (ενώ ως τότε θεωρούνταν μόνο πειρατικά). Άμεσα, εξαργύρωσε την συμπάθεια Ελλήνων και έχρισε το βρετανικό ναυτικό επιτηρητή στο Αιγαίο¹⁰. Η Ρωσσία τότε μόνο συνειδητοποίησε ότι καθυστέρησε να αξιοποιήσει τη θέση της προστάτιδας των ορθοδόξων και να εκμεταλλευτεί τις περιστάσεις προς όφελος των γεωπολιτικών και οικονομικών της συμφερόντων για κάθοδο στη Μεσόγειο⁹.

Με τον ελληνικό αγώνα να αντέχει, ο Αγγλο-ρωσσικός ανταγωνισμός με εναλλασσόμενες πρωτοβουλίες, έφερε το 1824 σημαντικές εξελίξεις. Ο τσάρος Αλέξανδρος υπέβαλε στις Μεγάλες Δυνάμεις το Σχέδιο των Τριών Τμημάτων, προς απογοήτευση των Ελλήνων. Ήταν μία πρόταση ειρήνευσης με τη δημιουργία τριών αυτόνομων αυτοδιοικούμενων ηγεμονιών στο πρότυπο των παραδουνάβιων, φόρου υποτελών στο σουλτάνο (Ανατολική Ελλάς, Δυτική Ελλάς και Μεσημβρινή Ελλάς, και τα νησιά του Αιγαίου αυτοδιοικούμενα). Καμία δύναμη δεν απέρριψε ανοικτά την πρόταση. Οι Άγγλοι όμως σχεδίαζαν σιωπηρά την αποτυχία της⁹.

Σύντομα χορηγήθηκε το πρώτο Αγγλικό δάνειο, δοκιμασμένο μέσο ‘υποδούλωσης’ του δανειολήπτη¹¹. Αν και ληστρικό ως προς τους όρους του, το δάνειο έδινε υλική και ηθική ανακούφιση στον Αγώνα και τον συνέδεε με το οικονομικό συμφέρον της Αγγλίας. Μέσω του δανείου, η ελληνική κυβέρνηση αναγνωριζόταν στο εξωτερικό και ενισχυόταν εσωτερικά¹¹. Ακολούθησε το δικαίωμα στα ελληνικά πλοία να αποκλείουν οθωμανικά φρούρια και να ενεργούν νηοψίες σε ουδέτερα πλοία.

Η ρωσσική αντιπροσωπεία, το 1825, κατά το συνέδριο της Πετρούπολης πρότεινε διαδοχικά, την επιβολή ειρήνης ακόμη και με στρατιωτική επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων, την τετράμηνη ανακωχή και την ευρωπαϊκή διαμεσολάβηση. Ο σουλτάνος ενισχυμένος από τις επιτυχίες της αιγυπτιακής βοήθειας παρέμενε αδιάλλακτος, ακόμη και σε απειλή του τσάρου Αλεξάνδρου για μονομερή στρατιωτική επέμβαση (σχέδιο που ματαίωσε ο θάνατός του)¹².

Οι Έλληνες ηγέτες που είχαν αντιληφθεί ότι η επανάσταση ήταν άρρηκτα εξαρτημένη από τις δυνάμεις Αγγλία, Ρωσσία και Γαλλία, διαμόρφωναν ήδη τρείς τάσεις για την μελλοντική διακυβέρνησή τους, βάσει προτίμησης προστάτιδος δύναμης¹³ (οι τάσεις εξελίχθηκαν στα τρία αντίστοιχα κόμματα, φιλοαγγλικό, φιλορωσσικό και φιλογαλλικό). Η φιλοαγγλική επιτροπή Ζακύνθου συνέταξε επιστολή προς το αγγλικό υπουργείο εξωτερικών, με τις υπογραφές του Μαυροκορδάτου και αριθμού σημαντικών πολιτικών και στρατιωτικών, γνωστή ως Πράξη Υποταγής, αιτούμενη αποκλειστική παράδοση της προστασίας της Ελλάδος στην Αγγλία¹³. Σε λίγους μήνες ακολούθησε το δεύτερο Αγγλικό δάνειο¹⁴.

5. Αλλαγή στάσης της Ρωσσίας – Αγγλο-ρωσσική προσέγγιση – Ναυμαχία του Ναυαρίνου.

Ο συντηρητικός νέος τσάρος Νικόλαος, κατανοώντας την χαμένη ευκαιρία της Ρωσσίας για ανάπτυξη των συμφερόντων της στα βαλκάνια και τη Μεσόγειο, καθώς και το προβάδισμα που επέτρεψε στην Αγγλία η διστακτικότητα του προκατόχου του (τσάρου Αλέξανδρου), έστειλε τελεσίγραφο στον σουλτάνο. Η Αγγλία τότε, έσπευσε σε μυστική υπογραφή του Ρωσσοβρετανικού Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης το 1826. Σκοπός του πρωτοκόλλου ήταν η συμφωνία κοινής και όχι μονομερούς δράσης, η δέσμευση από κοινού Αγγλίας και Ρωσσίας για διατήρηση ισορροπίας των συμφερόντων τους και η αποφυγή ιδιοτελούς επιρροής και εκμετάλλευσης του νέου κράτους¹⁵. Ωστόσο, και οι δύο συμβαλλόμενες δυνάμεις απέβλεπαν σε μονομερή καταστρατήγηση του Πρωτοκόλλου που είχαν οι ίδιες υπογράψει¹⁶. Η Ιερά Συμμαχία, μετά την ρητή απόφαση στήριξης της ελληνικής επανάστασης αντίθετα στην δική της στάση και αφού εν τω μεταξύ είχε καταστείλει κάθε άλλη επανάσταση, οδηγήθηκε σε κατάρρευση. Λίγο πριν την πτώση του Μεσολογγίου, για πρώτη φορά αναγνωριζόταν ελληνική εθνότητα και κρατική οντότητα με χερσαία εδάφη και νησιά και την επωνυμία ‘Grèce’¹⁵.

Οι εξελίξεις του αγώνα που ακολούθησαν ήταν αποθαρρυντικές: το 1827 η Ακρόπολη των Αθηνών έπεσε και ο αιγυπτιακός στόλος απειλούσε την Ύδρα. Αγγλία, Ρωσσία και Γαλλία ωστόσο, ήταν αποφασισμένες να δώσουν λύση. Η Γαλλία με την πίεση της κοινής γνώμης της, την επιθυμία ανάκτησης γοήτρου μετά την ναπολεόντεια περίοδο, τα εμπορικά της συμφέροντα και την προώθηση που της εξασφάλιζε η Αγγλία ως αντίβαρο στη Ρωσσία, συνυπέγραψε το 1827 την Ιουλιανή Συνθήκη του Λονδίνου. Αυτή προέβλεπε ανακωχή μεταξύ Ελλήνων και οθωμανών, ειρήνευση και διαπραγματεύσεις. Ο σουλτάνος την απέρριψε και απάντησε με ενίσχυση του αιγυπτιακού στόλου¹⁸.

Λίγο αργότερα, οι στόλοι των τριών δυνάμεων, με τους ναυάρχους Έυντεν, Δεριγνύ και επί κεφαλής τον Άγγλο Κόδριγκτον κατέπλευσαν στην Πελοπόννησο για να επιβάλουν την ανακωχή. Με τους αντίπαλους στόλους παραταγμένους στον κόλπο του Ναυαρίνου, ήταν η τουρκική προκλητικότητα, οι ασαφείς οδηγίες των Ευρωπαίων, η πρωτοβουλία του Κόδριγκτον και ίσως και η τύχη της Ελλάδος, που συνηγόρησαν στο να προκληθεί ανάφλεξη. Η ναυμαχία κατέληξε σε ολοσχερή καταστροφή του τουρκοαιγυπτιακού στόλου. Η Ρωσσία και οι φιλελεύθεροι Γάλλοι αντέδρασαν με ικανοποίηση και χαρά, η Αυστρία με αποδοκιμασία, η Αγγλία με σκεπτικισμό και οι Έλληνες με ενθουσιασμό και αναπτέρωση του ηθικού τους. Η Τουρκία συντετριμμένη και εξοργισμένη κήρυξε ιερό πόλεμο¹⁸.

6. Ρωσσοτουρκικός πόλεμος – αιφνίδια αγγλική πρόταση ανεξάρτητου κράτους.

Ο Καποδίστριας έφθασε στο Ναύπλιο τον Ιανουάριο του 1828 και ανέλαβε καθήκοντα ως πρώτος κυβερνήτης της Ελλάδος. Τον Απρίλιο του 1828 η Ρωσσία κήρυξε πόλεμο στην Τουρκία. Η Γαλλία, απέστειλε στην Πελοπόννησο στρατό που εκδίωξε τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό∙ κατέλαβε όλα τα φρούρια των Οθωμανών και προχώρησε πέρα από τον Ισθμό της Κορίνθου¹⁷. Η Αγγλία επεδίωκε δημιουργία κράτους, περιορισμένης όμως έκτασης και υπό την δική της επιρροή, που δεν θα έθιγε την Οθωμανική ακεραιότητα και θα απείχε από τα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα (από φόβο μετάδοσης της επανάστασης και σε αυτά). Για το λόγο αυτό, απέτρεψε την επέκταση των Γάλλων άνω του Ισθμού και έσπευσε σε ένα Πρωτόκολλο Εγγυήσεως για την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες∙ με πρόσχημα την προστασία, η Αγγλία προδιέγραφε συγκεκαλυμμένα τα περιορισμένα μελλοντικά σύνορα της Ελλάδος¹⁸.

Τον Σεπτέμβριο του 1828, πρεσβευτές των τριών δυνάμεων και ο κυβερνήτης Καποδίστριας, διαπραγματεύτηκαν σε διάσκεψη στον Πόρο και πρότειναν ως οριοθέτηση, την γραμμή Άρτας-Βόλου περιλαμβάνοντας τις Κυκλάδες και την Εύβοια (χωρίς την Ήπειρο, τη Σάμο και την Κρήτη), πρόταση που τα μέρη δίσταζαν να εγκρίνουν. Όταν ο στρατός του τσάρου προήλασε επιτυχώς έως την Αδριανούπολη, ο σουλτάνος τότε μόνο έκαμψε την αδιαλλαξία του και αποδέχθηκε την Συνθήκη Ειρήνης της Αδριανούπολης που προέβλεπε τα σύνορα Άρτας-Βόλου. Η τροπή των εξελίξεων δυσαρέστησε και θορύβησε την Αγγλία. Το πλεονέκτημα στο ελληνικό ζήτημα που απέκτησε τώρα η Ρωσσία και η ευρύτερη ισχυροποίησή της, η επαπειλούμενη κατάρρευση του ‘Μεγάλου Ασθενούς’ (κατ’άλλους ερευνητές η νέα πολιτική της Ρωσσίας για διατήρηση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας¹⁹) και η απειλή των αγγλικών συμφερόντων, ιδίως στα Επτάνησα και την Εγγύς Ανατολή, έστρεψαν την Αγγλία σε νέα λύση. Την αιφνίδια πρόταση ενός περιορισμένου αλλά ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Το 1830 οι χώρες Αγγλία, Ρωσσία και Γαλλία υπέγραψαν το Πρωτόκολλο του Λονδίνου που προέβλεπε τη δημιουργία πλήρως ανεξάρτητου κράτους της Ελλάδος, με την εγγύηση των δυνάμεων και περιορισμένη έκταση. Το πολίτευμα θα ήταν μοναρχικό με Γερμανό βασιλέα τον Λεοπόλδο του Σαξ Κόμπουργκ. Η Πύλη συμφώνησε, ενώ ο Καποδίστριας αντί του υπό ίδρυση φερόμενου ΄ανεξάρτητου κράτους΄, έβλεπε ήδη όρους αποικίας¹⁸.

Νέες εξελίξεις, όπως η παραίτηση του Λεοπόλδου πριν αναλάβει τον θρόνο, οι νέες εξεγέρσεις στην Ευρώπη (σε Ιταλία, Πολωνία και Βέλγιο) και οι νέοι εκπρόσωποι των τριών δυνάμεων (μεταξύ τους ο Ταλεϋράνδος της Γαλλίας) οδήγησαν σε διαφορετική λύση.Τον Σεπτέμβριο του 1831 δολοφονήθηκε ο Έλληνας κυβερνήτης Καποδίστριας και τον Μάιο του 1832 ακολούθησε ο ορισμός βασιλέα. Ομόφωνα οι μεγάλες δυνάμεις εξέλεξαν ως βασιλέα τον ανήλικο Όθωνα, του οίκου της Βαυαρίας. Η επιλογή αυτή εξυπηρετούσε την δι’αντιπροσώπων τους επικυριαρχία και αναγνώριζε διπλωματικά την Ελλάδα.

7. Ο Φιλελληνισμός.

Παράλληλα με τον ιδιοτελή ανταγωνισμό συμφερόντων των κυβερνήσεων των Μεγάλων Δυνάμεων, αναπτύχθηκε πρωτοφανής γνήσια συμπάθεια και έμπρακτη ηθική και υλική υποστήριξη της κοινής γνώμης της Ευρώπης. Το κίνημα του φιλελληνισμού γεννήθηκε από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, τον φιλελευθερισμό και τον ρομαντισμό. Οι εξόριστοι επαναστάτες, οι πολιτικοί μετανάστες, οι ποιητές, οι εύποροι, οι διανοούμενοι, άνδρες και γυναίκες της αστικής τάξης, αναζητούσαν τον ιδανικό κόσμο της γραμματείας της αρχαίας Ελλάδας. Η επαφή με τους απογόνους της και τα ερείπια, απτά κατάλοιπα του ελληνικού πολιτισμού στα σκλαβωμένα εδάφη, τους προκαλούσαν συγκίνηση και θαυμασμό. Οι ρομαντικοί περιηγητές, με το συναίσθημα, τη φαντασία, το συγκινησιακό, εξωτικό και ονειρικό στοιχείο που τους χαρακτήριζε²⁰, έδωσαν πλήθος εικαστικών και λογοτεχνικών έργων εμπνευσμένων από την Ελλάδα καθώς και εικονογραφημένων ταξιδιωτικών λευκωμάτων. Οι φιλέλληνες προέβαλλαν στις χώρες τους τα γεγονότα και με την εξιδανικευμένη εικόνα της Επανάστασης που μετέδιδαν, ενίσχυαν την συμπάθεια για τους σκλαβωμένους και την αντιπάθεια προς τον βάρβαρο μουσουλμάνο δυνάστη, εχθρό του πολιτισμού²¹.

Οι φιλελληνικές επιτροπές που οργανώθηκαν στις πόλεις Μόναχο, Γένοβα, Παρίσι, Μασσαλία, Βέρνη, Ζυρίχη, Μαδρίτη, ως και Βοστώνη των ΗΠΑ, συγκέντρωναν οικονομική και υλική βοήθεια. Χίλιοι Ευρωπαίοι εθελοντές πολέμησαν στην Ελλάδα²². Επιφανέστερος φιλέλληνας ήταν ο εκπρόσωπος της επιτροπής του Λονδίνου λόρδος Μπάυρον που ήταν και η επιδραστικότερη προσωπικότητα της εποχής του. Ο θρυλικός ρομαντικός ποιητής διέθεσε την διεθνή ακτινοβολία του, την πολιτική, πνευματική και καλλιτεχνική του δύναμη, την προσωπική περιουσία και την ζωή του στον αγώνα των Ελλήνων. Ηγέτες και λαός του ανταπέδωσαν ολόψυχα αναγνώριση και ευγνωμοσύνη. Ο φιλελληνισμός και η ομόθυμη συμπάθεια της κοινής γνώμης, με την αδιάλειπτη πίεση που ασκούσαν, συνέβαλε κι εκείνη στη διαμόρφωση της πολιτικής των κυβερνήσεων²¹.

8. Σύνοψη

Η επανάσταση του ελληνικού έθνους καταδικάστηκε αρχικά από όλες τις Μεγάλες Δυνάμεις. Στην αδυναμία της Πύλης να την καταστείλει, ανέλαβαν την επίλυση του ελληνικού προβλήματος με γνώμονα τα οικεία συμφέροντα. Η Αγγλία, με φιλελεύθερη προοπτική, πρώτη υιοθέτησε την ιδέα ενός περιορισμένου υποτελούς κράτους. Με επιδέξια διπλωματία ηγήθηκε των εξελίξεων, με μόνη αστοχία για τους σχεδιασμούς της την ανάφλεξη της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου. Η Ρωσσία αντιλήφθηκε καθυστερημένα την χαμένη ευκαιρία για τα συμφέροντά της και ενεπλάκη αργά σε τουρκικό πόλεμο, χωρίς εδαφικό ίδιον όφελος²³. Η μεταναπολεόντεια Γαλλία επανήλθε στο προσκήνιο δημιουργώντας ερείσματα στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Πρωσία προσέφερε τον Όθωνα, πρώτο μονάρχη και η κάθετα αρνητική Αυστρία αποδέχθηκε τα τετελεσμένα, αναγκαστικά.

Μέσα από ένα γαϊτανάκι διπλωματικών χειρισμών επιβολής, αμοιβαίας καχυποψίας και επιβουλής και αναζήτησης ισορροπιών, μέσα από διασκέψεις, πρωτόκολλα και Συνθήκες έντεκα ετών, με τα εκμεταλλευτικά αλλά χρήσιμα δάνεια και την συμπαράσταση του φιλελληνισμού, αναδύθηκε ένα ελληνικό κράτος ικανοποιητικής σχετικά έκτασης, ανεξάρτητο από τον οθωμανικό ζυγό, με επιβεβλημένη μοναρχία και εξαρτημένο από τις τρείς δυνάμεις συλλογικά, με το αντάλλαγμα της ‘προστασίας’²⁴.

***

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1 Διβάνη (2000) σ.15-16

2 Παπαγεωργίου (2004) σ.177-178

3 Βόγλη (2016) σ.47-49

4 Hobsbawm (2015) σ.163-164

5 Παπαγεωργίου (2004) σ.180

6 Παπαγεωργίου (2004) σ.180

7 Βόγλη (2016) σ.47-48

8 Διβάνη (2000) σ.70-94

9 Γιαννόπουλος (2003) σ.252

10 Βόγλη (2016) σ.73

11 Γιώργος Μαργαρίτης (1999) σ.113

12 Παπαγεωργίου (2004) σ.182

13 Petropulos (1985) σ.54-55

14 Μαργαρίτης (1999) σ.117

15 Γιαννόπουλος (2003) σ.256-257

16 Διβάνη (2000) σ.97

17 Γιαννόπουλος (2003) σ.262

18 Διβάνη (2000) σ.103-114

19 Petropulos ((1985) σ.59

20 Μπαμπινιώτης (2002) σ.1553

21 Μαργαρίτης (1999) σ.115-118

22 Διβάνη (2000) σ.80

23 Διβάνη (2000) σ.111

24 Petropulos (1985) σ.59

***

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Βόγλη Ελπίδα, «Ο αγώνας της Ελληνικής Ανεξαρτησίας και η σύσταση του
  πρώτου εθνικού κράτους στην Νοτιοανατολική Ευρώπη», στο Αθανασία
  Μπάλτα – Ελπίδα Βόγλη – Χρήστος Χρηστίδης, Θέματα ελληνικής ιστορίας(19ος-20ός αι.), Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, Αθήνα
  2016 [ηλεκτρ. βιβλ. Διαθέσιμο στο:http://hdl.handle.net/11419/5972 ].
• Γιαννόπουλος Γιάννης, «Η Διπλωματία: Ευρωπαϊκοί ανταγωνισμοί και
  ίδρυση ελληνικού κράτους», στο συλλογικό έργο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, επιμ. Β. Παναγιωτόπουλος, ΤΑ ΝΕΑ – Ελληνικά
  Γράμματα, Αθήνα 2003.
• Διβάνη Λένα, Η εδαφική ολοκλήρωση της Ελλάδας (1830-1947) (Απόπειρα πατριδογνωσίας), Καστανιώτης, Αθήνα 2000.
• Hobsbawm E.J., H εποχή των επαναστάσεων 1789-1848, μτφρ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2015.
• Μαργαρίτης Γιώργος κ.ά., Ελληνική Ιστορία, τ. Γ΄, Νεότερη και σύγχρονη ελληνική ιστορία, ΕΑΠ, Πάτρα 1999.
• Μπαμπινιώτης Γ., Λεξικό της νέας Ελληνικής γλώσσας (2002) Κέντρο Λεξικολογίας Ε.Π.Ε., Β’ έκδ., Αθήνα, 2002.
• Παπαγεωργίου Στέφανος, Από το γένος στο έθνος. Η θεμελίωση του ελληνικού κράτους, 1821-1862, Παπαζήσης, Αθήνα 2004.
• Petropulos John A., Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο, (1833-1843), Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1985.

***

(*)ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΩΝ:

Ιωάννης Καποδίστριας:
by Dionysios Tsokos – National historical Museum, Athens, Public Domain, via Wikimedia Commons

Ναυμαχία του Ναυαρίνου:
by George Philip Reinagle, Public domain, via Wikimedia Commons

Υπογραφή Πρωτοκόλλου Ανεξαρτησίας:
by Ludwig Michael von Schwanthaler, Public domain, via Wikimedia Commons

Ο αναγεννώμενος Φοίνικας:
Classical Numismatic Group, Inc. http://www.cngcoins.com, CC BY-SA 3.0

***

(**) Η Φωτεινή Βελέντζα – Κουϊμιτζή είναι στο uoa.academia και στο instagram.

***